Geopolitieke verschuivingen in 2026: de acties van Washington hertekenen de mondiale risico's

Het begin van 2026 markeert een cruciaal moment voor de mondiale geo-economie: de Verenigde Staten hebben rechtstreeks ingegrepen in Venezuela, waarbij president Nicolás Maduro uit zijn ambt is gezet en in Amerikaanse hechtenis is genomen. Deze actie, die door Washington werd gekaderd als een wetshandhavingsoperatie, omzeilde internationale machtiging en heeft wereldwijd een debat ontketend over soevereiniteit en de stabiliteit van de mondiale markten. Nu Amerikaanse functionarissen hebben beloofd Venezuela te besturen totdat een “veilige en eerlijke overgang” is bereikt, zorgt deze ontwikkeling voor een nieuwe laag van onzekerheid voor energiestromen, handelsdynamiek en investeringsstrategieën in onderling verbonden economieën.

De interventie versterkt het toch al fragiele politieke risicoklimaat in Venezuela, waar structurele zwakheden de economische stabiliteit al lang ondermijnen. Dana Bodnar, senior econoom bij Atradius, legt uit: "Het politieke risico in Venezuela was al zeer groot, gekenmerkt door hyperinflatie, valutadepreciatie, tekorten aan voedsel en deviezen en een feitelijke staatsschuld. De Amerikaanse blokkade van scheepstransporten ondermijnt rechtstreeks de beperkte olie-inkomsten die de staat nodig heeft om deviezen te genereren, waardoor de regering minder goed in staat zou zijn om importen te betalen en sociale voorzieningen in stand te houden. Het zou ook leiden tot het ontslag van tienduizenden werknemers bij de staatsoliemaatschappij, de grootste werkgever van het land. Dit alles zou het al hoge risico op sociale onrust, politieke instabiliteit en economische crisis nog vergroten." Deze beoordeling onderstreept hoe de interventie de systeemkwetsbaarheden versterkt, waardoor het land nog dieper in onzekerheid wordt gestort en de kans op langdurige verstoringen van de economie en de samenleving toeneemt.

Hoewel Venezuela naar schatting over de grootste reserves aan ruwe olie ter wereld beschikt, 304 miljard vaten tegenover 267 miljard in Saoedi-Arabië, valt de werkelijke productie in het niet in vergelijking met andere olieproducenten. De Venezolaanse productie is gedaald tot ongeveer 1 miljoen vaten per dag, minder dan 1% van de wereldwijde productie. Met zo'n klein aandeel in de wereldwijde productie is de impact van mogelijke verstoringen van de Venezolaanse productie op de wereldwijde olieprijzen beperkt. President Trump heeft aangegeven dat hij van plan is om de grote Amerikaanse oliemaatschappijen terug te halen naar het land. De obstakels zijn echter aanzienlijk. Dana Bodnar voegt hieraan toe: “Er moet aan verschillende voorwaarden worden voldaan voordat de verzekering voor olieactiviteiten in Venezuela stevig kan worden uitgebreid. De sancties zouden aanzienlijk moeten worden versoepeld, en zelfs dan zouden duidelijke wettelijke kaders en grotere politieke stabiliteit essentieel zijn om het risico tot een aanvaardbaar niveau te brengen.”

Groenland: spanningen over soevereiniteit bedreigen trans-Atlantische stabiliteit

Nog voordat we de schok van Venezuela hebben verwerkt, is de aandacht verschoven naar Groenland als nieuw strategisch brandpunt. Het eiland, met ongeveer 57.000 inwoners, voornamelijk Inuit, maakt deel uit van Denemarken, dat het in 2009 met de Self-Government Act autonomie heeft verleend op het gebied van binnenlandse aangelegenheden, terwijl Kopenhagen verantwoordelijk blijft voor het buitenlands beleid, defensie en veiligheid. De banden van Groenland met de Verenigde Staten gaan terug tot het defensieverdrag van 1951, dat Amerikaanse militaire troepen op het eiland toestaat, met name op de luchtmachtbasis Thule, een belangrijke locatie voor raketwaarschuwing en ruimtebewaking. Nu heeft Washington het debat opnieuw aangewakkerd door een wijziging van de soevereiniteit van het eiland voor te stellen, hetzij door overname, hetzij door een herdefiniëring van de status onder Amerikaanse controle, onder verwijzing naar de nationale veiligheid en de toegang tot kritieke mineralen. Het voorstel is resoluut verworpen door zowel de regering van Groenland als Denemarken, die waarschuwen dat elke unilaterale stap in strijd zou zijn met het internationaal recht.

Het hernieuwde debat over de soevereiniteit van Groenland maakt de trans-Atlantische betrekkingen en de mondiale risicomarkten nog complexer. Hoewel de autonomie van het eiland binnen Denemarken en zijn defensiebanden met Washington al lang stabiel zijn, verschuift elke suggestie om de soevereiniteit te wijzigen de discussie van samenwerking naar confrontatie. Zoals Theo Smid, senior econoom bij Atradius, opmerkt: "De Amerikaanse president Trump heeft herhaaldelijk gesuggereerd dat Groenland een Amerikaans territorium zou moeten worden, en hij bracht dit idee in 2026 opnieuw ter sprake. Momenteel exploiteert Washington al de enige militaire basis op Groenland, en de lokale autoriteiten hebben zich de afgelopen jaren open opgesteld voor uitbreiding van die aanwezigheid of zelfs voor de komst van een nieuwe basis. Wat ze echter niet kunnen bieden, is dat Groenland deel gaat uitmaken van de VS. Elke poging om Groenland met geweld in te nemen zou ernstige gevolgen hebben voor de trans-Atlantische banden op het gebied van defensie en veiligheid. Een dergelijk scenario zou waarschijnlijk verregaande gevolgen hebben voor de handelskrediet- en politieke risicomarkten dan de Amerikaanse inval in Venezuela."

Taiwan: blokkadegevaar dreigt voor mondiale toeleveringsketens

De aanpak van de Verenigde Staten in Venezuela en Groenland ondermijnt de soevereiniteitsnormen en versterkt de geopolitieke onrust in 2026. Een ander belangrijk brandpunt is Taiwan. Het conflict met het Chinese vasteland dateert uit 1949, toen zowel Peking als Taipei aanspraak maakten op het bestuur over heel China. Tegenwoordig bestuurt Taiwan zichzelf, maar het land wordt diplomatiek niet algemeen erkend: slechts twaalf staten onderhouden formele banden met Taiwan. China beschouwt het eiland als een afgescheiden provincie en heeft het gebruik van geweld niet uitgesloten. De Verenigde Staten handhaven een strategische ambiguïteit: zij hebben in 1979 de officiële banden verbroken, maar leveren op grond van de Taiwan Relations Act defensieve capaciteiten. De wapenverkoop en veiligheidssamenwerking worden voortgezet, terwijl China regelmatig oefeningen houdt, waaronder blokkade-achtige oefeningen. Economisch gezien is Taiwan vanwege zijn geavanceerde halfgeleidercapaciteit van cruciaal belang voor de belangen van de VS en de mondiale toeleveringsketens. Momenteel wordt ongeveer 90 % van de hoogwaardige chips in Taiwan geproduceerd, waarnaar veel vraag is vanwege de aanhoudende AI-boom. 

Zoals Bert Burger, hoofdeconoom bij Atradius, uitlegt: "De recente acties en verklaringen van de Verenigde Staten hebben de situatie rond Taiwan verder gespannen gemaakt. De interventie in Venezuela kan worden gezien als een precedent dat de drempel voor andere mogendheden om assertieve maatregelen te overwegen, verlaagt. Het gebruik van militaire en economische druk om vermeende legitieme belangen na te streven lijkt minder taboe dan voorheen. China heeft de operatie van de Verenigde Staten in Venezuela krachtig veroordeeld als een schending van het internationaal recht, maar beschouwt de Taiwan-kwestie als een binnenlandse aangelegenheid. Een escalatie van de situatie rond Taiwan zal op korte termijn waarschijnlijk niet leiden tot een grootschalige militaire operatie, maar het is zeker mogelijk dat China een langdurige blokkade van het eiland zal opleggen, een maatregel die het herhaaldelijk voor korte periodes heeft toegepast, met als doel Taiwan te dwingen in te stemmen met annexatie. De bezorgdheid over een dergelijk scenario zal waarschijnlijk toenemen, gezien de mogelijke verstoring van de wereldwijde ICT-toeleveringsketens.”

Naast Venezuela, Groenland en Taiwan blijft Iran een belangrijke bron van geopolitiek risico. Recente verklaringen van de VS hebben de vrees voor een confrontatie rond de Straat van Hormuz, een knelpunt voor bijna 20% van de wereldwijde oliestromen, opnieuw aangewakkerd. Elke escalatie, of het nu gaat om gerichte aanvallen of maritieme blokkades, zou niet alleen de energiemarkten verstoren, maar ook het politieke risico in het Midden-Oosten vergroten, met gevolgen voor het wereldwijde handelskrediet en de veerkracht van de toeleveringsketen.

De strategische uitdaging voor de EU: de noodzaak om actie te ondernemen om relevant te blijven

In deze veranderende omgeving staat de Europese Unie voor steeds grotere uitdagingen om een concurrerend geo-economisch blok te blijven: ondanks inspanningen om meer autonomie op het gebied van defensie te bereiken, zal de veiligheid van Europa de komende jaren afhankelijk blijven van de VS, terwijl het huidige standpunt van Washington over de oorlog in Oekraïne meer vragen oproept dan het beantwoordt. Tegelijkertijd worden de betrekkingen met handelspartner China steeds moeilijker. Dit komt op een moment dat Europa economisch zwak staat. Volgens onze laatste economische vooruitzichten zal de groei in de eurozone dit jaar slechts 0,9 % bedragen, aangezien de negatieve effecten van de Amerikaanse invoerheffingen steeds duidelijker worden. Belangrijke industrieën zoals de automobielindustrie, de chemische industrie en de machinebouw staan onder toenemende druk van de concurrentie uit China, terwijl het aantal insolventies in de belangrijkste Europese markten vorig jaar is gestegen. De risico's voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën zijn toegenomen, aangezien de meeste grote Europese economieën sinds de COVID-19-pandemie een verslechtering van hun begrotingssaldo hebben gezien.

Onder deze uitdagende omstandigheden moet de Europese Unie een krachtiger geopolitiek standpunt innemen. Hoe dit zal uitpakken, blijft onzeker. Christian Bürger, senior redacteur bij Atradius, legt uit: “Het zal complex zijn om de 27 nationale belangen en prioriteiten op één lijn te brengen, hogere defensie- en industriële uitgaven te financieren zonder de fiscale stabiliteit in gevaar te brengen, en de trans-Atlantische banden en de relatie met China te beheren. Voorlopig lijkt de EU op zoek te zijn naar een nieuw evenwicht tussen multilaterale betrokkenheid, strategische autonomie en voortzetting van het partnerschap met Washington.”

Ondanks de grote moeilijkheden zijn er ook positieve signalen. Zo onderstreept de recente overeenkomst tussen de EU-lidstaten over het vrijhandelsakkoord met de Mercosur-landen het vermogen van de Unie om op te treden, terwijl de gezamenlijk ervaren veiligheidsdreiging van Rusland leidt tot een geleidelijke toenadering tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk.